به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، نهمین نشست عصر سینما با رویکرد سینمای دینی شامگاه یکشنبه ۲۴ آبانماه ۱۴۰۵ با موضوع نقد و بررسی فیلم «ادیسه» و با حضور یاسر آئین، استادیار ادیان و عرفان دانشگاه فردوسی مشهد و محمدجواد استادی، پژوهشگر مطالعات فرهنگی، در مؤسسه آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی برگزار شد.

در این نشست که با حضور حجتالاسلام مصطفی یوسفزاده، سردبیر رسانه جینما برگزار شد، کارشناسان با بررسی ابعاد معنایی، دینی، اسطورهای و فرهنگی فیلم ادیسه، به تبیین نسبت میان اسطورههای کهن و الگوهای معنایی جهان معاصر پرداختند و موضوعاتی همچون بازگشت به خانه، مسئولیت اخلاقی، مفهوم رستگاری، نسبت قدرت و حقانیت، حافظه تاریخی و نقش سینما در تولید معنا را مورد توجه قرار دادند.

یاسر آئین در این نشست با تمرکز بر بازخوانی دینی و الهیاتی فیلم ادیسه اظهار داشت: بازگشت به خانه در روایتهای پیشین این حماسه، بیشتر به تلاش قهرمانی جانسخت، هوشمند و برخوردار از تدبیر برای غلبه بر موانع و اراده خدایان شباهت دارد؛ اما در بازآفرینی جدید، این بازگشت معنایی متفاوت پیدا کرده و بیش از آنکه بر نیرنگ، قدرت و پیروزی قهرمان استوار باشد، با مفاهیمی همچون گناه، توبه، پالایش و رستگاری پیوند خورده است.
وی با اشاره به تأثیرپذیری الگوهای روایی مسیحیت اولیه از سنتهای یونانی افزود: در سنت مسیحی اولیه تلاشهایی برای ایجاد پیوند میان میراث اسطورهای یونان و مفاهیم تازه مسیحی صورت گرفت و برخی متفکران مسیحی، روایتهای اسطورهای را با الگوهای نجاتشناختی مسیحیت تطبیق دادند؛ از این منظر، میتوان بازنمایی اودیسئوس در فیلم را با برخی الگوهای مسیحی، بهویژه رنج، قربانیشدن و مسیر نجات، مقایسه کرد.
استادیار ادیان و عرفان دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به صحنه بستهشدن اودیسئوس به چوب کشتی و مواجهه او با امواج دریا، این تصویر را از منظر نمادشناسی مسیحی قابل تأمل دانست و تصریح کرد: در چنین بازنماییای، توجه مخاطب از نیروهای بیرونی و موانع پیش روی قهرمان به خود او، رنجی که تحمل میکند و مسیری که برای عبور از آن میپیماید، معطوف میشود؛ امری که میتواند یادآور تصویر مسیح در روایت رنج و مصلوبشدن باشد.
وی با بیان اینکه فیلم را میتوان در چارچوب الگوهای نجاتشناختی مسیحی تحلیل کرد، افزود: مقصود از این برداشت، تبلیغ مستقیم مسیحیت یا تبدیل فیلم به اثری تبلیغی نیست، بلکه سخن از حضور یک الگوی معنایی و الهیاتی در ساختار روایت است؛ الگویی که در آن قهرمان برای بازگشت، تنها به توانایی و تدبیر خود متکی نیست، بلکه باید با گذشته، خطاها و پیامدهای اخلاقی رفتار خویش مواجه شود.
آئین با اشاره به جایگاه مفهوم بازگشت در سنتهای دینی، این مفهوم را فراتر از بازگشت فیزیکی به موطن دانست و اظهار داشت: بازگشت میتواند به معنای بازگشت به اصل، بازگشت به خداوند، رهایی از آلودگی و بازیابی هویت ازدسترفته باشد؛ در الهیات یهودی نیز مفهوم توبه و بازگشت، با واژه تشووا شناخته میشود که بر بازگشت انسان و جامعه به مسیر درست، فاصلهگرفتن از گناه و بازیابی پیوند با خداوند دلالت دارد.
وی ادامه داد: اودیسئوس در این خوانش، قهرمانی نیست که پس از یک سفر طولانی صرفاً به خانه بازمیگردد، بلکه انسانی است که در مسیر بازگشت باید دگرگون شود. این سفر، نوعی انتظار برای توبه، تزکیه، جبران و بهیادآوردن مسئولیتهای اخلاقی است؛ ازاینرو، بازگشت او به خانه را میتوان مرحلهای از بازگشت به خویشتن و بازیابی معنای ازدسترفته زندگی دانست.
این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت مفهوم خانه در الگوهای نجاتشناختی بیان کرد: خانه در این روایت، صرفاً یک مکان جغرافیایی نیست، بلکه نماد امنیت، هویت، تعلق و وضعیت مطلوب انسان است. انسان در مواجهه با جهان ناشناخته و عرصههای پرخطر، همواره در جستوجوی بازگشت به یک وضعیت آشنا و معنادار است؛ اما این بازگشت زمانی تحقق مییابد که فرد از نظر درونی نیز آمادگی لازم را پیدا کرده باشد.
وی با اشاره به تفاوت میان قهرمان حماسه یونانی و قهرمان بازآفرینیشده در فیلم گفت: در روایت سنتی، توانایی اودیسئوس در تدبیر، نیرنگ و غلبه بر موانع، بخش مهمی از هویت قهرمانانه او را شکل میدهد؛ اما در بازآفرینی جدید، این ویژگیها جای خود را به مواجهه با وجدان، پذیرش خطا و تلاش برای جبران میدهد. در واقع، قهرمان به جای آنکه صرفاً بر دشمنان خود غلبه کند، باید بر پیامدهای رفتار خویش فائق آید.
آئین با اشاره به شخصیت پنهلوپه و نقش او در ساختار معنایی فیلم، این شخصیت را از منظر برخی تفاسیر مسیحی قابل مقایسه با کلیسای منتظر دانست و افزود: در این الگو، وفاداری و انتظار تا زمان بازگشت، جایگاهی محوری دارد و پنهلوپه نیز در روایت فیلم با حفظ پیوند خود با همسر غایب، نمادی از انتظار و پایداری در برابر وسوسههاست.
وی با اشاره به تفاوت جهانبینی اسطورهای یونان باستان و الگوهای نجاتشناختی مسیحی اظهار داشت: در جهان اسطورهای یونان، زندهماندن انسان در برابر اراده خدایان و عبور از خطرها، خود نوعی موفقیت و فضیلت به شمار میرفت؛ اما در الگوی مسیحی، مسئله اصلی تنها بقا و پیروزی نیست، بلکه رنج، فداکاری، کفاره و امکان نجات انسان اهمیت پیدا میکند.
استادیار ادیان و عرفان دانشگاه فردوسی مشهد افزود: در این بازآفرینی، حتی پیروزی اودیسئوس بر خواستگاران و بازگشت او به خانه نیز صرفاً به معنای انتقام و غلبه بر دشمنان نیست، بلکه میتوان آن را نوعی پاکسازی و بازگرداندن نظم ازدسترفته به خانه تلقی کرد. در این چارچوب، خانه از یک فضای خانوادگی فراتر میرود و به مکانی با معنای قدسی و نمادین تبدیل میشود.
وی با اشاره به حذف یا کمرنگشدن نقش خدایان اسطورهای در ساختار روایی فیلم تصریح کرد: در این اثر، بخشی از کارکرد خدایان به طبیعت و عناصر آن منتقل شده است؛ دریا، گردباد و امواج، دیگر صرفاً ابزارهایی برای نمایش قدرت خدایان نیستند، بلکه به عناصری تبدیل میشوند که قهرمان را با رنج، ناتوانی و ضرورت دگرگونی مواجه میکنند.
آئین با اشاره به جایگاه ایمان در این روایت گفت: اودیسئوس در مسیر بازگشت، بهتدریج از اتکای صرف به توانایی و حیلهگری فاصله میگیرد و در برابر سرنوشت و ضرورت جبران قرار میگیرد. از این منظر، بازگشت او تنها یک پیروزی بیرونی نیست، بلکه مسیری برای بازیابی هویت و آمادگی برای پذیرش مسئولیتهای اخلاقی است.
وی همچنین با اشاره به امکان خوانش فیلم در چارچوب الگوهای مشترک دینی خاطرنشان کرد: برای بررسی نسبت دین و سینما نباید صرفاً به آثاری توجه کرد که داستان پیامبران یا شخصیتهای مقدس را مستقیماً روایت میکنند؛ گاهی یک اثر سینمایی بدون استفاده آشکار از نمادهای مذهبی، میتواند حامل مفاهیم اخلاقی و معنوی باشد. بنابراین، برای شناخت سینمای دینی باید به ساختارهای معنایی، الگوهای نجاتشناختی و مفاهیمی توجه کرد که در عمق روایت حضور دارند.

سینما عرصه تولید معنا و شکلدهی به حافظه تاریخی جامعه است
محمدجواد استادی نیز در این نشست با رویکرد مطالعات فرهنگی، سینما را فراتر از یک محصول سرگرمیساز دانست و اظهار داشت: فیلم و سینما صرفاً بازتابدهنده واقعیت نیستند، بلکه در شکلگیری و بازتولید معنا در جامعه نقش دارند و میتوانند بر حافظه تاریخی، تخیل جمعی و برداشت مخاطبان از قدرت، فرهنگ و هویت اثر بگذارند.
پژوهشگر مطالعات فرهنگی با تأکید بر ضرورت توجه به جایگاه سینما در مناسبات فرهنگی و قدرت افزود: مطالعات فرهنگی به بررسی چگونگی تولید، بازتولید و گردش معنا در جامعه میپردازد و نسبت میان فرهنگ، قدرت و ایدئولوژی را بررسی میکند. از این منظر، فیلم تنها یک اثر هنری برای سرگرمی نیست، بلکه متنی فرهنگی است که در یک موقعیت تاریخی تولید میشود و با حافظه جمعی مخاطبان وارد گفتوگو میشود.
وی با اشاره به اهمیت حافظه تاریخی در تداوم حیات جوامع تصریح کرد: جوامعی که از حافظه تاریخی برخوردار نباشند، در حفظ هویت و تداوم فرهنگی خود با مشکل مواجه میشوند و سینما یکی از عرصههای مهم شکلگیری این حافظه است. همچنین سینما با ظرفیت تصویرسازی و روایت، در شکلگیری تخیل جمعی جامعه نقش دارد و از این جهت نمیتوان نسبت به تأثیرات فرهنگی و معنایی آن بیتفاوت بود.
استادی با بیان اینکه فیلم ادیسه را باید در پیوند با مسائل جهان معاصر بررسی کرد، گفت: پرسش اساسی این است که چرا بازگشت یک قهرمان اسطورهای به خانه، پس از گذشت قرنها، همچنان برای مخاطب امروز اهمیت دارد؟ پاسخ به این پرسش را باید در مسائل و دغدغههای جهان معاصر، از جمله جنگ، بحران مشروعیت سیاسی، جابهجاییهای انسانی و منازعات مربوط به روایت تاریخ جستوجو کرد.
وی افزود: مخاطب امروز با جهانی مواجه است که در آن جنگ و پیامدهای انسانی و اخلاقی آن همچنان از مسائل مهم به شمار میروند؛ بنابراین، روایت فرماندهای که در جنگ به پیروزی رسیده، اما پس از آن با بار اخلاقی تصمیمها و اقدامات خود مواجه میشود، میتواند زمینهای برای تأمل درباره نسبت قدرت، مسئولیت و حقانیت فراهم کند.
پژوهشگر مطالعات فرهنگی با تأکید بر اینکه داستان ادیسه را نباید صرفاً روایت عبور انسان از دریا و مواجهه با خطرها دانست، اظهار داشت: این داستان را میتوان روایت عبور دشوار از جهان قدرت به جهان مسئولیت دانست. اودیسئوس در جنگ پیروز شده است، اما این پیروزی لزوماً آرامش و امکان بازگشت به زندگی عادی را برای او فراهم نمیکند؛ زیرا گذشته و هزینههای اخلاقی و انسانی اقدامات او همچنان در مسیر بازگشت حضور دارند.
استادی با تفکیک میان پیروزی نظامی و مشروعیت اخلاقی خاطرنشان کرد: یکی از پرسشهای مهمی که فیلم مطرح میکند این است که آیا پیروزی به معنای حقانیت است؟ برای پاسخ به این پرسش باید میان ضرورت جنگ، شیوه انجام آن و پیامدهای جنگ تفاوت قائل شد؛ زیرا حتی اگر یک طرف، ورود به جنگ را ضروری یا دفاعی بداند، این مسئله بهتنهایی نمیتواند همه شیوههای جنگیدن و پیامدهای آن را توجیه کند.
وی ادامه داد: موفقیت یک عملیات نظامی الزاماً به معنای مشروعیت اخلاقی آن نیست و نمیتوان صرفاً بر اساس نتیجه یک نبرد درباره درستی تمام رفتارها و تصمیمهای طرف پیروز قضاوت کرد. در واقع، پیروزی ممکن است یک واقعیت نظامی باشد، اما حقانیت نیازمند داوری اخلاقی و بررسی مستدل رفتارها و پیامدهای آن است.
این پژوهشگر با اشاره به نقش روایت در شکلگیری برداشت عمومی از جنگ و قهرمانی افزود: قدرت تنها به معنای توانایی پیروزی در میدان نبرد نیست، بلکه تعیین معنای پیروزی نیز بخشی از مناسبات قدرت است. اینکه یک رویداد تاریخی چگونه روایت شود، کدام بخش از آن برجسته شود و کدام رنجها به حاشیه بروند، در شکلگیری حافظه جمعی و قضاوت نسلهای بعدی تأثیرگذار است.
استادی با اشاره به روایتهای متفاوت از جنگ تروا بیان کرد: یک رویداد تاریخی را میتوان از منظر فاتحان، نمادی از نبوغ و پیروزی نظامی دانست و از منظر ساکنان سرزمین مغلوب، آن را آغاز یک فاجعه و ویرانی تلقی کرد. بنابراین، برای شناخت کامل یک روایت حماسی باید علاوه بر تصویر پیروزی، به رنجها، ویرانیها و پیامدهای انسانی آن نیز توجه کرد.
وی با تأکید بر اینکه تحلیل فرهنگی آثار سینمایی نیازمند نگاهی فراتر از روایت ظاهری آنهاست، گفت: مخاطب نباید صرفاً مصرفکننده منفعل یک اثر هنری باشد، بلکه لازم است با تفکر انتقادی به بررسی لایههای مختلف آن بپردازد. در این مسیر، علاوه بر روایت و تصاویر ارائهشده در فیلم، باید مناسبات قدرت، زمینههای ایدئولوژیک و نسبت اثر با مسائل معاصر جهان نیز مورد توجه قرار گیرد.
استادی همچنین اسطوره را یکی از ابزارهای مهم تولید و انتقال معنا در فرهنگ دانست و اظهار داشت: اسطوره صرفاً یک داستان کهن نیست، بلکه شیوهای برای معنا بخشیدن به رویدادها و شخصیتهای تاریخی است. فرهنگ با برجستهکردن برخی شخصیتها و وقایع، به آنها جایگاه نمادین میبخشد و از این طریق، بخشی از واقعیت را در حافظه جمعی پررنگ و بخشهای دیگری را کمرنگ میکند.
وی با اشاره به ضرورت توجه به ابعاد پنهان روایتهای حماسی افزود: برای شناخت چگونگی ساختهشدن یک قهرمان، نباید تنها به صحنههای پیروزی و افتخارآفرینی توجه کرد، بلکه باید آنچه بیرون از قاب پیروزی قرار گرفته است نیز بررسی شود. در فیلم ادیسه، بازگشتهای مکرر به ویرانی تروا و پیامدهای جنگ، تصویر قهرمان را با پرسشهای اخلاقی همراه میکند و مانع از آن میشود که مخاطب صرفاً با یک روایت یکسویه از پیروزی مواجه باشد.
پژوهشگر مطالعات فرهنگی در پایان با تأکید بر ضرورت گسترش مطالعات میانرشتهای در حوزه سینما خاطرنشان کرد: بررسی آثار سینمایی باید از منظرهای مختلف فرهنگی، تاریخی، دینی و اجتماعی انجام شود و نباید تحلیل فیلم به بررسی عناصر فنی یا میزان وفاداری آن به متن اقتباسی محدود بماند؛شناخت اندیشه و جهان فکری فیلمسازان نیز میتواند به درک عمیقتر آثار و پیامدهای فرهنگی آنها کمک کند.
انتهای پیام/











نظر شما